طراحی مدل پیشگیری از نیمه تاریک رفتارهای شهروندی سازمانی در صنعت بیمه با استفاده از روش آمیخته

رودباری مونجی, زینب; کیا کجوری, داود; حاجی آقاجانی, اعظم; صحت, سعید

doi:JABM.3.2.15564.35125656565214

طراحی مدل پیشگیری از نیمه تاریک رفتارهای شهروندی سازمانی در صنعت بیمه با استفاده از روش آمیخته

نوع مقاله : مقاله علمی-پژوهشی

نویسندگان

زینب رودباری مونجی ¹

داود کیا کجوری ²

اعظم حاجی آقاجانی ¹

سعید صحت ³

¹ گروه مدیریت، واحد چالوس، دانشگاه آزاد اسلامی، چالوس، ایران.

² گروه مدیریت دولتی، واحد چالوس، دانشگاه آزاد اسلامی، چالوس، ایران.

³ دانشیار، گروه مدیریت بازرگانی، دانشکده مدیریت و حسابداری، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران.

JABM.3.2.15564.35125656565214

چکیده

رفتارهای شهروندی سازمانی (OCB) به‌عنوان رفتارهای داوطلبانه و فراتر از وظایف رسمی کارکنان، نقش مهمی در بهبود عملکرد و بهره‌وری سازمان‌ها ایفا می‌کنند. با این حال، تحقیقات اخیر نشان داده‌اند که این رفتارها می‌توانند جنبه‌های تاریک یا نامطلوبی مانند خستگی، استرس شغلی، تعارض نقش، و رفتارهای نمایشی به همراه داشته باشند که به‌ویژه در صنعت پیچیده بیمه، تأثیرات منفی قابل‌توجهی بر کارکنان و سازمان‌ها دارد. پژوهش حاضر با هدف طراحی مدلی برای پیشگیری از نیمه‌تاریک رفتار شهروندی سازمانی در صنعت بیمه ایران، با استفاده از تکنیک تحلیل مضمون انجام شده است. در این مطالعه، از پرسشنامه‌های نیمه‌ساختاریافته و مصاحبه با 10 خبره صنعت بیمه (با معیارهایی نظیر حداقل 10 سال تجربه، سابقه مدیریتی، و انتشار پژوهش‌های مرتبط) استفاده شد و سپس مدل نهایی با استفاده از تکنیک دلفی در سه مرحله غربال و اعتبارسنجی شدند. داده‌ها با نرم‌افزار MAXQDA تحلیل و در چهار سطح سازمانی، شغلی، محیطی-اجتماعی، و فردی به چهار محور اصلی، 13 تم اصلی، و 75 تم فرعی دسته‌بندی شدند. راهکارهایی نظیر شفافیت و عدالت سازمانی، سبک رهبری تحول‌آفرین، استفاده از فناوری‌های نوین مانند هوش مصنوعی اخلاقی، توسعه منابع انسانی، تقویت فرهنگ همکاری، و مدیریت استرس فردی پیشنهاد شده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان داد که این راهکارها با تأکید بر تعادل بین ارزش‌های فردی و سازمانی، می‌توانند از رفتارهای فرصت‌طلبانه و نمایشی پیشگیری کنند و به بهبود عملکرد سازمانی در صنعت بیمه کمک نمایند.

کلیدواژه‌ها

رفتار شهروندی سازمانی

نیمه‌تاریک رفتار شهروندی سازمانی

صنعت بیمه

تحلیل مضمون

شفافیت سازمانی

رفتار نمایشی

روش آمیخته

موضوعات

استراتژیک

عنوان مقاله English

Designing a Model for Preventing the Dark Side of Organizational Citizenship Behaviors in the Insurance Industry Using a Mixed-Methods Approach

نویسندگان English

Zeynab Roudbari Moonji ¹

Davood Kia Kojouri ²

Azam Hajiaghajani ¹

Saeed Sehhat ³

¹ Department of management, Cha.C., Islamic Azad university, Chalus, Iran.

² Department of public Administration, Cha.C., Islamic Azad university, Chalus, Iran.

³ Associate Professor, Department of Business Management, Faculty of Management and Accounting, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran.

چکیده English

Organizational Citizenship Behaviors (OCBs) are voluntary actions that go beyond employees' formal duties and play a significant role in enhancing organizational performance and productivity. However, recent studies have highlighted that these behaviors can also have undesirable dark aspects, such as job burnout, stress, role conflict, and impression management behaviors, which can particularly have significant negative impacts on employees and organizations in the complex insurance industry. This study aims to design a model for preventing the dark side of OCBs in the Iranian insurance industry using the thematic analysis technique. Data were collected through semi-structured questionnaires and interviews with 10 insurance industry experts (selected based on criteria such as a minimum of 10 years of experience, managerial background, and published research). The final model was screened and validated using the Delphi technique in three rounds. The data were analyzed with MAXQDA software and categorized into four levels—organizational, job, socio-environmental, and individual—resulting in four main themes, 13 primary themes, and 75 sub-themes. Proposed strategies include promoting transparency and organizational justice, adopting transformational leadership styles, leveraging innovative technologies such as ethical artificial intelligence, developing human resources, fostering a collaborative culture, and managing individual stress. The findings indicate that these strategies, by emphasizing the balance between individual and organizational values, can prevent opportunistic and impression management behaviors, thereby contributing to improved organizational performance in the insurance industry.

کلیدواژه‌ها English

Organizational Citizenship Behavior

Dark Side of Organizational Citizenship Behavior

Insurance Industry

Thematic Analysis

Organizational Transparency

Impression Management Behavior

Mixed Method

ملکشاهی، فاطمه؛ شفیعی، میثم؛ زارعی متین، حسن. (1400). گریز از جنبه های تاریک OCB با معرفی رفتار شهروندی سازمانی راهبردی. مطالعات رفتار سازمانی، دوره 10، شماره 2، صفحات 165-187. available at: https://sid.ir/paper/1038084/fa

جعفری، محمدباقر؛ طاهری هشی، علی؛ محبی، سراج الدین. (1403). شناسایی مؤلفه‌های تعیین‌کننده در گرایش کارکنان به رفتارهای انحرافی شغلی مبتنی بر تئوری حفاظت از منابع در صنعت بانکداری ایران. فصلنامه آماد و فناوری دفاعی، دوره 7، شماره 3، صفحات 109-153. available at: https://amfad.sndu.ac.ir/article_3054.html

دهفانی زاده، مرضیه و سلیمانی نامقی، هادی. (1403). بررسی عوامل بازدارنده و تسهیل کننده رفتار شهروندی سازمانی؛ مورد مطالعه: یگان ارتش جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه علوم و فنون نظامی، دوره 20، شماره 68، صفحات 5-37. 10.22034/qjmst.2024.2014926.1965 Doi:

رنگریز، حسن ؛ حسن پور، اکبر؛ جعفری نیا، سعید؛ شیری، صالح؛ (1400). طراحی الگوی رفتارهای انحرافی مثبت کارکنان در صنعت بیمه ایران، پژوهشنامه بیمه (صنعت بیمه)، دوره 36، شماره 2، صفحات 101-122. available at: https://www.sid.ir/paper/987001/fa

شطرنجی، مهدی. (1402). تاثیر رفتار شهروندی سازمانی بر عملکرد شغلی در بین کارکنان شهرداری های استان گیلان. نشریه علمی رویکردهای پژوهشی نوین مدیریت و حسابداری، دوره 7، شماره 24، صفحات 1541-1553. available at: https://majournal.ir/index.php/ma/article/view/1969

عزیزی شفیق، امینه و لشکری، زهرا. (1400). بررسی رفتار شهروندی سازمانی کارکنان و تاثیر آن بر عملکرد، اثربخشی و موفقیت عملیات سازمان. ششمین کنفرانس بین المللی مدیریت، تجارت جهانی، اقتصاد، دارایی و علوم اجتماعی. available at: https://civilica.com/doc/1223159م

ماهرانی برزانی، مجید؛ صادقی، مهرداد؛ رشیدپور، علی. (1402). تأثیر ویژگی های تاریک شخصیت بر رفتار شهروندی سازمانی از طریق بی نزاکتی در محیط کار و اخلاق کار اسلامی. فصلنامه مطالعات مدیریت و رهبری در سازمان های آموزشی، مطالعات مدیریت و رهبری در سازمان های آموزشی، دوره 3، شماره 1، صفحات 17-34. Doi: 10.30495/MLSEO.2022.1963502.1128

میرمحمدتبار، سید احمد. (1402). بررسی عوامل مؤثر بر رفتار شهروندی سازمانی در ایران (فراتحلیلی از تحقیقات موجود). مطالعات راهبردی فرهنگ، دوره 3، شماره 4، صفحات 67-88. Doi: 10.22083/scsj.2024.447212.1155

اکبری، محسن؛ حسین زاده، آرزو؛ عظیمیان، امید؛ همتی، مهرعلی. (1399). تاثیر رهبری مسئولیت‌پذیر بر رفتار شهروندی سازمانی از طریق نقش میانجی عدالت سازمانی و تعهد سازمانی (مورد مطالعه: کارکنان جمعیت هلال احمر استان گیلان)؛ دوفصلنامه پژوهش‌های روانشناختی در مدیریت، سال 6، شماره 2، پاییز و زمستان، صفحات 99-113 . magiran.com/p2329309 available at:

امیرخانی، امیرحسین، و قلعه آقابابایی، فرشته. (1396). بررسی تاثیر سکوت سازمانی بر رفتار شهروندی سازمانی. مطالعات مدیریت بهبود و تحول، 26(85 )، 109-124. available at: https://sid.ir/paper/202921/fa

رستگار، عباسعلی؛ باقری قره بلاغ، هوشمند؛ تبریزیان، فاطمه زهرا (1402) تاثیر جنبه تاریک رفتار شهروندی سازمانی بر اهمال کاری با میانجی گری گرانباری نقش و طردشدگی در محل کار و تعدیل گری جنسیت (مورد مطالعه: یکی از بیمارستانهای آموزشی سمنان)؛ مدیریت پرستاری، 12(4): 24-36.

زارعی جامخانه، رقیه؛ عنایتی، ترانه؛ صالحی، محمد. (1402). شناسایی تاکتیک های مدیریت تصویرسازی و تاثیر آن بر رفتار شهروندی و ضد شهروندی سازمانی کارکنان ادارات آموزش و پرورش استان مازندران به منظور ارائه مدل. سبک زندگی اسلامی با محوریت سلامت، دوره 7، ویژه نامه، صفحات 268-293. available at: https://www.sid.ir/paper/1135810/fa

صفری فرد، علی اصغر.(1402). رفتار شهروندی سازمانی، انتشارات سمت: تهران. لینک پایگاه.

فرهادی، علی و فریدپور، داود. (1402). شناسایی رفتارهای ضد شهروندی سازمانی (مطالعه موردی: سازمانهای نظامی). فصلنامه علمی مطالعات بین رشته ای دانش راهبردی، دوره 13، شماره 53، صفحات 163-186. available at: https://smsnds.sndu.ac.ir/article_2771.html

مقتدایی، لیلا؛ (1396). مطالعۀ رابطۀ بین اخلاق حرفه‌ای و رفتار ضد شهروندی: مورد مطالعه: کارکنان دانشگاه اصفهان. فصلنامه جامعه شناسی کاربردی، سال بیست و هشتم، شماره پیاپی(65)، شماره اول، بهار 1396، 145-158.doi: 10.22108/jas.2017.21257

ملکشاهی، فاطمه؛ فرهنگی، علی اکبر؛ شفیعی، میثم؛ زارعی متین، حسن. (1398). توسعه مفهوم رفتار شهروندی سازمانی با استناد به جنبه‌های تاریک آن، فصلنامه مطالعات رفتار سازمانی، دوره 8، شماره 1، شماره پیاپی 29، بهار 1398، صفحات 133-158. available at: http://noo.rs/pcJZq

هوشمند، الهه؛ رمزی، علیرضا؛ جمالی، جمشید؛ قلندرآبادی، لیلا؛ بشروئی شرق، بهاره؛ وفایی نجار، علی (1399) بررسی رابطه بین رفتار شهروندی سازمانی با رضایت شغلی در کارکنان اداره کل بیمه سالمت استان خراسان رضوی در سال 1399؛ نوید نو؛ 23(74): 1-9. https://doi.org/10.22038/nnj.2020.45806.1198

Alali, A. (2022). Stimuli of Organization Citizenship Behavior and Performance: The Moderating Role of Organizational Strategy Awareness. International Journal of Business and Management. https://doi.org/10.5539/ijbm.v18n1p26.

Amran, A. (2022). The Role of Perceived Organizational Support and Organizational Citizenship Behavior in Building Employee Performance. Journal of International Conference Proceedings. https://doi.org/10.32535/jicp.v5i3.1817.

Bolino, M. C., Klotz, A. C., Turnley, W. H., & Harvey, J. (2013). Exploring the dark side of organizational citizenship behavior. Journal of Organizational Behavior, 34(4), 542-559. https://doi.org/10.1002/job.1847

Dewani, S., & Swatantra, G. (2024). The Effect Analysis of Organizational Citizenship Behavior on Employee Performance. Journal of Economics, Bussiness and Management Issues. https://doi.org/10.47134/jebmi.v2i1.126.

Firmansyah, A., Junaedi, I. W. R., Kistyanto, A., & Azzuhri, M. (2022). The effect of perceived organizational support on organizational citizenship behavior and organizational commitment in public health center during COVID-19 pandemic. Frontiers in Psychology, 13, 938815. http://doi.org/10.1080/15332845.2020.1702866.

Haass, O., Akhavan, P., Miao, Y., Soltani, M., Jan, T., & Azizi, N. (2023). Organizational citizenship behaviour on organizational performance: A knowledge-based organization. Knowledge Management & E-Learning: An International Journal (KM&EL), 15(1), 85-102. https://doi.org/10.34105/j.kmel.2023.15.005.

Haskasap, E., Saner, T., Eyupoglu, S., & Haskasap, C. (2022). Influence of Organizational Democracy on Organizational Citizenship Behaviors in Digital Transformation: Mediating Effects of Job Satisfaction and Organizational Commitment for Smart Services. Sustainability. https://doi.org/10.3390/su15010452.

Irshad, M., & Bashir, S. (2020). The Dark Side of Organizational Identification: A Multi-Study Investigation of Negative Outcomes. Frontiers in Psychology, 11. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2020.572478.

Jiao, C., Richards, D.A., & Zhang, K. (2011). Leadership and Organizational Citizenship Behavior: OCB-Specific Meanings as Mediators. Journal of Business and Psychology, 26, 11-25. https://doi.org/ 10.1007/s10869-010-9168-3

Kim, S. H., Kim, M., & Holland, S. (2020). Effects of intrinsic motivation on organizational citizenship behaviors of hospitality employees: The mediating roles of reciprocity and organizational commitment. Journal of Human Resources in Hospitality & Tourism, 19(2), 168-195. https://doi.org/10.1080/15332845.2020.1702866

Naseer, S., Raja, U., Syed, F., Donia, M., & Darr, W. (2016). Perils of being close to a bad leader in a bad environment: Exploring the combined effects of despotic leadership, leader member exchange, and perceived organizational politics on behaviors. Leadership Quarterly, 27, 14-33. https://doi.org/10.1016/J.LEAQUA.2015.09.005.

Nikbin, D., Ismail, I., Marimuthu, M., & Armesh, H. (2016). The relationship between informational justice, recovery satisfaction, and loyalty: The moderating role of failure attributions. Service Business, 10(1), 1-25.

Purwati, D., & Sah, T. (2024). Achieving Organizational Success: How Organizational Citizenship Behavior Enhances Employee Performance?. Journal of Applied Business Administration. https://doi.org/10.30871/jaba.v8i1.7443.

Ramos, A., & Ellitan, L. (2023). Organizational Citizenship Behavior and Organizational Performance: A Literature Review. J-CEKI : Jurnal Cendekia Ilmiah. https://doi.org/10.56799/jceki.v2i4.1709.

Rizaie, M., Horsey, E., Ge, Z., & Ahmad, N. (2023). The role of organizational citizenship behavior and patriotism in sustaining public health employees’ performance. Frontiers in Psychology, 13. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.997643.

Widyastuti, P., & Wahyuningsih, S. (2024). A Meta-Analysis of the Relationship Between Organizational Citizenship Behavior and Employee Performance. Asian Journal of Management Analytics. https://doi.org/10.55927/ajma.v3i2.8492.

Yu, T. (2021). The effects of organizational justice, trust and supervisor–subordinate guanxi on organizational citizenship behavior: a social-exchange perspective. Management Research Review. https://doi.org/10.1108/mrr-03-2021-0238.

Üçok, D. I., & Erbay, E. Ö. (2022). Organizational citizenship behavior: the other side of the coin. Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 44(1), 162-182. https://doi.org/10.14780/muiibd.1135558

Al-Madadha, A., Al-Adwan, A. S., & Zakzouk, F. A. (2021). Organisational culture and organisational citizenship behaviour: the dark side of organisational politics. Organizacija, 54(1), 36-48. https://doi.org/10.2478/orga-2021-0003

Aguilar-Rojas, Ó., Fandos-Herrera, C., & Pérez-Rueda, A. (2024). The importance of social comparison in perceived justice during the service recovery process. European Journal of Management and Business Economics. https://doi.org/10.1108/ejmbe-02-2023-0056.

Bajaj, E. (2023). Mental Health Support Programs in the Workplace and Their Effect on Employeewell-Being and Productivity. Tuijin Jishu/Journal of Propulsion Technology. https://doi.org/10.52783/tjjpt.v44.i4.1400.

Chen, C., Sheldon, O., Chen, M., & Reynolds, S. (2023). For the Sake of the Ingroup: The Double-Edged Effects of Collectivism on Workplace Unethical Behavior. Business Ethics Quarterly. https://doi.org/10.1017/beq.2023.14.

Dahiam, B., & Ghaleb, S. (2024). Social Loafing: Understanding, Mitigating, and Enhancing Group Performance. International Journal of Scientific Multidisciplinary Research. https://doi.org/10.55927/ijsmr.v2i9.10975.

Ferro-Sotto, C., Padin, C., Roberts-Lombard, M., Svensson, G., & Høgevold, N. (2024). The role of conflict and opportunism on the duality of satisfaction in B2B sales relationships. European Business Review. https://doi.org/10.1108/ebr-06-2023-0189.

Goya-Tocchetto, D., Kay, A., & Payne, B. (2024). Can selecting the most qualified candidate be unfair? Learning about socioeconomic advantages and disadvantages reduces the perceived fairness of meritocracy and increases support for socioeconomic diversity initiatives in organizations.. Journal of experimental psychology. General. https://doi.org/10.1037/xge0001525.

Hasanah, U. (2022). Negative Work Psychology Perspective and Work Environment on Performance. PRODUKTIF: Jurnal Kepegawaian dan Organisasi. https://doi.org/10.37481/jko.v1i1.9.

Imran, C., , M., Musa, M., Ruma, Z., Sayu, T., & Dipoatmodjo, P. (2023). THE EFFECT OF WORK COMMUNICATION AND TEAMWORK ON EMPLOYEE PERFORMANCE AT THE BONTONOMPO 1 HEALTH CENTER OF SOUTH BONTONOMPO SUB-DISTRICT. MARGINAL JOURNAL OF MANAGEMENT, ACCOUNTING, GENERAL FINANCE AND INTERNATIONAL ECONOMIC ISSUES. https://doi.org/10.55047/marginal.v2i3.696.

Jo, H., & Shin, D. (2025). The impact of recognition, fairness, and leadership on employee outcomes: A large-scale multi-group analysis. PLOS ONE, 20. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0312951.

Krishna, A., Soumyaja, D., & Joseph, J. (2024). Workplace bullying and employee silence: the role of affect-based trust and climate for conflict management. International Journal of Conflict Management. https://doi.org/10.1108/ijcma-09-2023-0190.

Liu, P., Yuan, L., & Jiang, Z. (2024). The dark side of algorithmic management: investigating how and when algorithmic management relates to employee knowledge hiding? Journal of Knowledge Management. https://doi.org/10.1108/JKM-04-2024-0507.

Małecka, J., & Kharabsheh, R. (2023). Selective knowledge concealment – the influence of culture and mental models vs. the ability to share knowledge. Horyzonty Polityki. https://doi.org/10.35765/hp.2515.

Mishra, V., Sharma, V., & Verma, D. (2024). Unethical Pro-Organizational Behavior Across the Cultures: A Meta-Analysis of Antecedents From 16 Countries. Journal of Cross-Cultural Psychology. https://doi.org/10.1177/00220221241299048.

Munizu, M., Amir, A., Mas’ud, M., & Syafri, M. (2023). GROUNDED THEORY ANALYSIS OF THE IMPACT OF ORGANIZATIONAL CULTURE ON EMPLOYEE ACHIEVEMENT. Multifinance. https://doi.org/10.61397/mfc.v1i2.50.

Pryor, J., Stutterheim, S., & Lemmens, L. (2024). The relationships of sexually harassing behaviors to organizational context factors and working men's dark personality traits.. Aggressive behavior, 50 2, e22142 . https://doi.org/10.1002/ab.22142.

Sugiarti, E. (2024). The Impact of Workload and Negative Work Environment on Employee Work Motivation. AKADEMIK: Jurnal Mahasiswa Ekonomi & Bisnis. https://doi.org/10.37481/jmeb.v4i1.721.

Syah, A., & Safrida, S. (2024). The Mediating Role of Organizational Citizenship Behavior (OCB) on Employee Performance: Locus of Control and Self-Efficacy. Qubahan Academic Journal. https://doi.org/10.58429/qaj.v4n1a196.

Tao, M., Hao, F., Wei, L., Zhi, H., Kuznetsov, S., & Min, G. (2024). Fairness-Aware Maximal Cliques Identification in Attributed Social Networks With Concept-Cognitive Learning. IEEE Transactions on Computational Social Systems, 11, 7373-7385. https://doi.org/10.1109/TCSS.2024.3445721.

Tichtich, M., & Amira, K. (2024). Organizational Silence: Dimensions, Determinants, and Impact on Management - an Analytical Study. Journal of Vasyl Stefanyk Precarpathian National University. https://doi.org/10.15330/jpnu.11.4.26-36.

Trenerry, B., Chng, S., Wang, Y., Suhaila, Z., Lim, S., Lu, H., & Oh, P. (2021). Preparing Workplaces for Digital Transformation: An Integrative Review and Framework of Multi-Level Factors. Frontiers in Psychology, 12. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.620766.

Westover, J. (2024). Beyond Blame: Fostering an Accountability Culture Through Shared Leadership. Human Capital Leadership Review. https://doi.org/10.70175/hclreview.2020.12.4.9.

Woo, B., & Kim, K. (2024). Racial Discrimination Against Service Employees: The Influence of Managers and Employees’ Responses. Cornell Hospitality Quarterly. https://doi.org/10.1177/19389655241264470.